REFERAT:

Interakcje i stosunki interpersonalne w klasie szkolnej.

            Klasa szkolna jest grupą społeczną, która posiada specyficzną strukturę.

„Przez strukturę tę rozumiemy procesy interpersonalne, relacje i ich ciągi, zachodzące między jednostką i grupą (grupami), oraz relacje międzygrupowe. Struktura klasy jest dynamiczna. Spośród relacji ją tworzących można wyróżnić sympatię, antypatię, respekt, dominację. Każda z nich może być jednostronna lub dwustronna, występować w postaci izolowanej lub współwystępować, gdy np. relacja sympatii występuje z relacją respektu lub, gdy respekt zwrotnie połączony jest z dominacją (uczeń czuje respekt przed uczniem B, a ten dominuje nad A).”[1]

Źródłem tej struktury są procesy poznawcze, postawy i czynniki kulturowe, które ją kształtują. Na postawy interpersonalne uczniów mają wpływ relacje wewnątrz-klasowe, zewnętrzne, jak i otoczenie społeczne. Uczniowie poznają się wzajemnie, zdobywają informacje o swoich kolegach, koleżankach, koleżankach sposób bezpośredni poprzez własną obserwację, lub pośrednio – w formie komunikatów osób trzecich. Informacje te klasyfikują według określonego systemu kategorii ocen. Wśród nich wyróżnić można kategorie główne dotyczące postaw osoby ocenianej i jej funkcjonowania intelektualnego. W stosunki interpersonalne wchodzą uczniowie ze swoimi doświadczeniami przyniesionymi do klasy. Na zachowanie się ucznia w szkole, klasie i jego: „funkcjonowanie społeczne, mają wpływ rodzaj i jakość, w jakie wchodzi w rodzinie i innych kręgach środowiska lokalnego.”[2]

            „Klasa szkolna, jako jednostka organizacyjna, spełnia podstawowe warunki grupy formalnej i nieformalnej. W jej strukturze istnieją bezpośrednie interakcje między uczestnikami, którzy realizują wspólny cel. Uczestnicy grupy kierują się określonymi normami postępowania.”[3]

            „Wszystkie warunki ustalone niezależnie od uczniów uczestniczących w procesie nauczania i wychowania, wskazują na formalny charakter klasy szkolnej jako grupy społecznej. Inne stosunki, oparte na wzajemnych uczuciach sympatii i niechęci tworzą strukturę nieformalną. Klasa przekształca się wtedy, z grupy, w której panują stosunki rzeczowe, w grupę, w której ważną rolę grają również kontakty osobowe. Poszczególne jednostki zajmują w strukturze klasy coraz bardziej zróżnicowane pozycje, które zmieniają się w zależności od sytuacji. Czynnikiem warunkującym ten stan rzeczy jest wzajemna atrakcyjność członków grupy, rozumiana jako zachowania wzajemne akceptujące lub wzajemnie odrzucające.”[4]

S. Baley[5] uważa, że istnieje psychologiczna struktura klasy, która jest bardzo skomplikowana. Na jej genezę składają się: normy i przepisy szkolne, udział nauczyciela – wychowawcy, cechy samych dzieci i młodzieży, a szczególnie ich spontaniczna tendencja do łączenia się w grupy nieformalne. Różne formy powstałych „zrzeszeń” zależą od stopnia społecznej dojrzałości członków klasy, ich wieku, wpływu wychowawczego rodziców.

            W klasie szkolnej zachodzą, więc bezpośrednie interakcje pomiędzy wszystkimi uczniami, a ich wspólnym celem jest nauka. Uczniów obowiązują normy formalne i nieformalne, a klasę cechuje poczucie odrębności i spoistości. Istnieje również formalna i nieformalna grupowa struktura. Wzajemna atrakcyjność jednostek, sympatia i uznanie to socjometryczna grupy. M. Pilkiewicz[6] nazwał socjometryczną skalę akceptacji (SAS) i wymienia w niej następujące pozycje:

 

- Akceptacja (A), która oznacza, że istnieje duża część grupy przejawiająca silne postawy pozytywne w stosunku do danej jednostki, oraz mała liczba osób lub ich brak o postawach negatywnych.

- Przeciętna akceptacja (X), są to osoby, w stosunku do których występują postawy mało zróżnicowane, o średnim stopniu akceptacji.

- Polaryzacja akceptacji (P), w stosunku do tych uczniów grupa ma postawy silnie zróżnicowane – silnej sympatii i silnej antypatii.

- Odrzucanie (O), jest to silny, aktywny stosunek negatywny grupy do jej uczestnika.

 

- Izolacja (I), są to osoby, które w sytuacji wyboru dokonywanego przez grupę są pomijane, nie są wybierane. Osoby te są izolowane, choć same nie muszą się izolować.

            D. Ekiert-Grabowska[7] wyróżniła kilka kategorii socjometrycznych uczniów, odpowiadających pozycji uczniów w strukturze klasy:

1. Dzieci akceptowane – w stosunku do nich występują silne postawy pozytywne. Mają największe możliwości zaspakajania potrzeb psychicznych w klasie oraz największe szanse prawidłowego rozwoju. Zespól klasowy jest dla nich terenem sukcesu, zapewnia poczucie bezpieczeństwa. W badaniach socjometrycznych uzyskują dużo wyborów pozytywnych, tzw. gwiazdy socjometryczne.

2. Dzieci przeciętnie akceptowane – raczej lubiane, choć nie zajmują ważnego miejsca w strukturze grupy. Przebywanie w grupie nie dostarcza im zbyt wielu bodźców pozytywnych, ale też nie jest źródłem silnych bodźców negatywnych.

3. Dzieci o statusie niezrównoważonym – część uczniów ma do nich stosunek pozytywny, a inna część negatywny, są jakby akceptowane i odrzucane jednocześnie. Sytuacja ich nie jest korzystna punktu widzenia prawidłowego rozwoju społecznego. W badaniach socjometrycznych uzyskują dużo wyborów pozytywnych i dużo negatywnych.

4. Dzieci nieakceptowane dzielą się na dwie grupy:

 a) uczniowie izolowani – funkcjonują na marginesie życia klasy. Inni uczniowie nie okazują im zainteresowania, nie mają więc możliwości zebrania doświadczeń społecznych. W badaniach socjometrycznych nie uzyskują wyborów pozytywnych, ani negatywnych, bądź też otrzymują ich niewiele;

b) uczniowie odrzuceni – nielubiani. Nie mają wpływu na życie klasy, nie mają możliwości zaspokajaniu potrzeb. Przebywanie w grupie jest dla nich źródłem negatywnych przeżyć, frustrujących doświadczeń społecznych. W badaniach socjometrycznych uzyskują dużą liczbę wyborów negatywnych przy jednoczesnym braku, lub niewielkiej liczbie wyborów pozytywnych.

            Najbardziej korzystna jest sytuacja dziecka akceptowanego w grupie, najmniej nieakceptowanego.

            Dzieciom nieakceptowanym należy pomóc w przystosowaniu do grupy, a osobą, która może to uczynić, jest nauczyciel – wychowawca, oddziałujący na klasę i wykorzystujący prawa rządzące tą grupą.



[1] E. Putkiewicz, A. Zielińska: „Struktura społeczna klasy, a środowisko rodzinne uczniów.” Kwartalnik Pedagogiczny 1986 nr 1, s. 173

[2] Tamże s. 59

[3] S. Mika: „Wstęp do psychologii społecznej, PWN Warszawa 1972, s.173

[4] E. Czownicka: „Uwarunkowania izolacji społecznej w klasie”, Kwartalnik Pedagogiczny 1979 nr 1, s. 93

[5] S. Baley: „Psychologia wychowawcza w zarysie”, PWN, Warszawa 1972, s. 391

[6] M. Pilkiewicz: „Socjometryczna Skala Akceptacji jako technika badania pozycji jednostki w nieformalnej strukturze grupy”,  Psychologia wychowawcza 1969 nr 1, s. 20

[7] D. Ekiert-Grabowska: „Dzieci nieakceptowane w klasie szkolnej”, WSiP, Warszawa 1982, s. 28-31.