SCENARIUSZ ZAJĘĆ Z PRZYRODY

 

 

HASŁO PROGRAMU: Gleba i skały

 

TEMAT: Procesy powstania ciał stałych

 

CELE:

            Poziom wiadomości:

-         uczeń wie, co to jest ciało stałe, czym różni się od cieczy

-         uczeń wie, co to są procesy zestalania, zamarzania, krzepnięcia i krystalizacji

-         uczeń zna przykłady przemiany gazów i cieczy w ciała stałe oraz powstawanie kryształów z roztworu

-         uczeń rozumie procesy przemiany stanów skupienia ciał

-         uczeń rozumie, że proces topnienia zachodzi w tej samej temperaturze co proces krzepnięcia

Poziom umiejętności:

-         uczeń umie przeprowadzić doświadczenia, w których otrzyma ciała stałe z gazów i cieczy

-         uczeń umie wytłumaczyć proces powiększenia objętości wody zamarzającej i jego skutki

 

PRZEZNACZENIE: klasa IV

 

FORMA PRACY: indywidualna i grupowa w trybie klasowo – lekcyjnym

 

CZAS REALIZACJI: 1 godzina lekcyjna

 

METODY: pogadanka, obserwacja bezpośrednia, przeprowadzenie doświadczenia, pokaz

 

            ŚRODKI: karty pracy, słoik z wodą, lodówka, świeczka (wosk), naftalen, palnik gazowy, naczynie, mała zlewka, statyw, kolby z wcześniej przygotowanym roztworem soli kuchennej

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PRZEBIEG ZAJĘĆ

 

PLANOWANIE I PRZYGOTOWNIE

  1. Z tygodniowym wyprzedzeniem uczniowie otrzymują polecenie wykonania w domu następującego zadania: napełnij mały słoik z wodą, zakręć go, włóż do woreczka foliowego i całość włóż do zamrażalnika. Na następny dzień sprawdź, co się stało.
  2. Przygotowanie kart pracy dla ucznia.
  3. Przygotowanie stanowisk do pracy dla poszczególnych grup ( palnik gazowy, naczynie,  mała zlewka z zimną wodą, świeca oraz kolby z nasyconym roztworem soli kuchennej z lekcji o roztworach.
  4. Stanowisko dla nauczyciela – probówka, naftalen, statyw, naczynie z gorącą wodą 80oC a także lodówka.

 

PRZEPROWADZENIE:

 

  1. Pogadanka na temat: co to są ciała stałe, wymień kilka z nich, czym różnią się ciała stałe od cieczy.
  2. Następnie nauczyciel wyciera do sucha zamrażalnik lodówki, włącza lodówkę do prądu lecz nie zamyka drzwiczek. Na wynik doświadczenia trzeba poczekać kilkadziesiąt minut.
  3. Uczniowie otrzymują karty pracy i przygotowują się do wykonania pierwszego doświadczenia – zapisują wnioski. (zad. 1)
  4. Nauczyciel wraz z uczniami omawia doświadczenie. Zwraca uwagę na pojęcie wosk skrzepł. Kieruje do uczniów pytanie:

      Podaj inne przykłady krzepnięcia ciał stałych.

  1. Nauczyciel w formie pokazu wykonuje doświadczenie z naftalenem; uczniowie

      obserwują i zapisują wnioski. ( zad. 2)

  1. Nauczyciel pyta o rezultat doświadczenia z zamarzającą wodą w słoiku. Zwraca 

      uwagę na powiększenie objętości wody w czasie zamarzania. Pyta o skutki tego

      procesy w przyrodzie.

  1. Uczniowie wykonują zadanie nr 3  z karty ucznia nr 1; nauczyciel zwraca uwagę na 

      proces krystalizacji.

  1. Sprawdzamy, co stało się z zamrażalnikiem lodówki; nauczyciel zwraca uwagę na

      proces zestalania.

 

 

PODSUMOWANIE:

Uczniowie wykonują zadania w karcie pracy ucznia nr 2.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MATERIAŁY DLA UCZNIA

 

KARTA PRACY UCZNIA nr 1

 

Zadanie 1.

Przeprowadź doświadczenie.

Zapal świecę, poczekaj, aż powstanie roztopiony wosk. Teraz możesz ją zgasić. Zmierz temperaturę wody. Wlej wosk i zmierz ponownie temperaturę wody. Co stało się z ciekłym woskiem. Zapisz wnioski:

 

Ciekły wosk skrzepł – stał się ciałem..........................................................................................

Temperatura wody w zlewce nieco.............................................................................................

Temperatura gorącego wosku..................................................................do temperatury wody.

 

Zadanie 2.

Obserwuj dokładnie doświadczenie z naftalenem wykonane przez nauczyciela.

Zapisz wnioski:

 

Ciekły naftalen zaczyna krzepnąć w temperaturze ..................oC.

Naftalen .................................................ciepło otaczającemu próbówkę powietrzu.

Po skrzepnięciu naftalen stygnie. Jego temperatura ................................ z temperaturą  pokojową.

 

Zadanie 3.

Zobacz teraz co się stało z roztworem soli kuchennej?

Pewnie niewiele już zostało, może woda całkowicie wyparowała?

Zapisz wnioski:

 

Woda prawie całkowicie.............................................................................................................

Rozpuszczona sól.......................................................................................... jednak z naczynia.

Sól wykrystalizowała się na ściankach naczynia, na ...................................................i na nitce,

która była zanurzona w roztworze.

 

 

KARTA PRACY UCZNIA nr 2

 

Zadanie 1.

Odpowiedz na pytania.

Z jakim zjawiskiem mamy do czynienia gdy:

a)      przygotowujemy kostki lodu..........................................................................................

b)     pozastawiamy stopioną margarynę ...............................................................................

c)      pozostawiamy otwarty zamrażalnik lodówki ...............................................................

d)     nadmiernie paruje zbiornik słonej wody ......................................................................

 

Zadanie 2.

Z poziomych szeregów liter wykreśl litery tworzące nazwy poznanych przez ciebie przejść międzyfazowych np. krzepnięcie. Pozostałe litery czytane poziomymi szeregami utworzą hasło, będące rozwiązaniem zabawy.

 

 

Z    A    M    C    A    R    Z    A    I    N    I    E    A

K    R    Z    E    P    Ł    N    I    Ę    A    C    I    E

Z    E    S    T    A    S    L    A    T    N    I    E    A

K    R    Y    S    Ł    T    A    L    I    E    Z    A    C    J    A

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MATERIAŁY DLA NAUCZYCIELA:

Ad. do zad. 1. Przykładowe odpowiedzi uczniów w czasie pogadanki o ciałach stałych:

-         ciała stałe to : metale, tworzywa sztuczne, sól, cukier, lód;

-         ciała stałe różnią się od cieczy i gazów tym, że mają własny kształt, ciecz i gaz przybierają kształt naczynia, w którym się znajdują;

-         trudno zmienić kształt ciała stałego.

Nauczyciel uzupełnia wypowiedzi uczniów: żeby zmienić kształt ciała stałego, trzeba go podgrzać lub stopić w bardzo wysokiej temperaturze np. ołów 327oC, złoto 1063oC, żelazo 1535oC, wolfram 3380oC.

Rozszerzalność temperaturowa ciał stałych ma ogromne znaczenie w praktyce np. szyny kolejowe, mosty w lecie wydłużają się, a przewody elektryczne zwisają natomiast w zimnie kurczą się i są napięte.

 

Ad. do zad. 5. Opis doświadczenia z naftalenem.

Celem tego doświadczenia będzie stwierdzenie, w jakiej temperaturze krzepnie naftalen. W tym celu należy najpierw go stopić, zanurzając probówkę  w gorącej wodzie. Gdy będzie już ciekły, wyjmij z gorącej kąpieli i umieść probówkę w statywie. Włóż do środka termometr i obserwuj zjawisko. Sprawdzaj co kilka minut temperaturę.

Obserwacje:

Naftalen zaczyna krzepnąć w temperaturze 80oC – takiej samej jak temperatura topnienia. Do chwili całkowitego skrzepnięcia temperatura naftalenu pozostaje stała – około 80oC. Naftalen oddaje ciepło otaczającemu probówkę powietrzu. Po skrzepnięciu naftalen stygnie, powoli obniża się jego temperatura, aż zrówna się z temperaturą pokojową.

 

Ad. do zad. 5, 6, 7, 8. W czasie przeprowadzonych doświadczeń nauczyciel zwraca uwagę na pojęcia:

a)      krzepnięcie – to proces, w którym ciecz zamienia się w ciało stałe np. stopiona margaryna, masło, cyna, naftalen;

b)      zamarzanie – w czasie zamarzania wody w słoiku, słoik pęka – tak być powinno; zamarzająca woda może uczynić wiele szkody np. pękają i kruszeją skały, gdy w ich szczeliny dostanie się woda i zamarznie, gdyż zamarzająca woda zwiększa swoją objętość;

c)      krystalizacja – z cieczy będącej roztworem wyparowała woda a stało się ciało stałe;

d)      zestalenie – polega na przemianie wody pod postacią gazu czyli pary wodnej w lód.

MATERIŁY DLA NAUCZYCIELA:

Prawidłowe odpowiedzi uczniów przy uzupełnianiu tekstu w karcie pracy ucznia nr 1:

 

      Zadanie 1: stałym, podniosła się obniżyła się

      Zadanie 2: 80oC, oddaje, zrówna się

      Zadanie 3: wyparowała, nie znikła, na dnie

 

Prawidłowe odpowiedzi uczniów dla zestawu pytań w karcie ucznia nr 2.

 

      Zadanie 1:

      1a  zamarzanie

      1b  krzepnięcie

      1c  zestalanie

      1d  krystalizacja

 

      Zadanie 2:

Hasło: Ciała stałe.

 

 

 

LITERATURA:

  1. Kaczorowska A. 1996: Fizyka – podręcznik dla uczniów klasy szóstej szkoły

Podstawowej. Wyd. „Żak”, Warszawa

  1. Ginter J. 1993: Fizyka – podręcznik dla klasy szóstej szkoły podstawowe.

Wyd. WSiP, Warszawa

      3.   Augustyniakowie M.M. 1998: Przyroda kl. IV Wyd. Rożak, Gdańsk.